 |
Banjalucka eparhija |
„Uslisi Gospode pravdu, cuj glas moj, primi u usi molitvu moju ne iz usta lazljivih." (Psalam 17, 1)
Banjalucka eparhija, koja obuhvata severozapadni deo Bosne, osnovana je 1900. godine
kao mitropolija. Do tog vremena, ovi srpski prostori bili su u sastavu Dabrobosanske
mitropolije. Glavna duhovna sredista eparhije su manastiri Gomionica, Mostanica i Liplje. Manastir Gomionicu sa hramom posvecenim Vavedenju Presvete Bogorodice obnovili su 1595. godine milesevski monasi, koji su posle turske najezde izbegli u ovaj manastir. Manastir Mostanica sa crkvom Svetog arhangela Mihaila zaduzbina je srpskog kralja Dragutina jos u XIV veku. Vise puta je stradao od Turaka, a u XVII, opet zbog turskog zuluma, kaludjeri napustaju manastir i odlaze u Slavoniju, gde obnavljaju manastir Lepavinu. Postriznik i zitelj ovog manastira bio je djakon Avakum sve do 1811. godine, kada ga zbog turskog nasilja napusta i sa mostanickim igumanom Genadijem odlazi u Srbiju, gde ce mucenicki postradati. Manastir Liplje takodje je zaduzbina kralja Dragutina, i bio je znacajan prepisivacki centar u srednjem veku. Jedan od prvih pomena ovog manastira sacuvan je u „Krusevskom pomeniku" iz XV veka. U Drugom svetskom ratu (1941–1945) na teritoriji Banjalucke eparhije porusene su 64 crkve, a 21 je ostecena. Jedan manastir je takodje porusen, a tri su znatno ostecena. Ukupno je sruseno 38 parohijskih domova, a 12 je osteceno. Na prostorima ove eparhije u proslom ratu unistene su 94 crkvene arhive, a jedna je opljackana. U Drugom svetskom ratu mucenicki je postradao i episkop banjalucki Platon Jovanovic. Ovom srpskom arhijereju ustaske vlasti naredile su 27. aprila 1941. godine da napusti eparhiju i ode za Srbiju. Na ovu naredbu vladika Platon odgovorio je 3. aprila ustaskom stozerniku Viktoru Guticu, i pored ostalog rekao: „Ja sam kanonski i zakonski od nadleznih postavljen za episkopa banjaluckog, i kao takav obavezao sam se pred Bogom, Crkvom i narodom da cu voditi brigu o svojoj duhovnoj pastvi, trajno i dostojanstveno, bez obzira na ma kakve prilike i dogadjaje, vezuci nerazdvojno svoj zivot sa zivotom i sudbinom svog duhovnog stada." Vec narednog dana usledila je nova Guticeva naredba da mitropolit Platon odmah napusti Banjluku. Mitropolit je umolio banjaluckog biskupa Josipa Garica da posreduje kod nadleznih vlasti i da mu produzi boravak za jos dva dana. Biskup je obecao i uveravao ga da bude spokojan. Medjutim, iste noci u tri casa ujutro doslo je sest ustasa pod vodjstvom ustaskog zlikovca Celica. Odveli su mitropolita u Glavni stozer, gde je vec bio prota Dusan Subotic. Potom su obojicu poveli izvan grada i na sestom kilometru puta prema Kotor Varosi, u selu Vrbanji, mucili, potom ubili i bacili u reku Vrbanju. Pre umorstva, obojici su tupim nozem obrijali brade, izvadili oci, odsekli nos i usi i na prsima nalozili vatru. Posle 17 dana, 23. maja, pronadjeno je unakazeno vladicino telo u mulju na uscu reke Vrbanje u Vrbas. Mitropolit Platon Jovanovic sahranjen je maja 1941. godine na vojnickom groblju u Banjaluci. |
|
Prvi episkop ove eparhije bio je mitropolit
Evgenije Letica (1901–1907), a zatim slede srpski arhijereji: Vasilije Popovic
(1908–1938), Platon Jovanovic (1940–1941), dr Vasilije Kostic (1947–1961),
dr Andrej Frusic (1961–1980) i sadasnji episkop Jefrem Milutinovic.
. 
